Przedeckie skarby

Baszta zamkowa

  Zabytkiem świadczącym o znaczeniu miasta w dawnych czasach jest murowana baszta, pozostałość po średniowiecznym zamku wybudowanym około 1360 roku na zlecenie Kazimierza Wielkiego. Króla, jako budowniczego warowni wymienia Jan Długosz oraz XIV-wieczny anonimowy autor tzw. „Kroniki katedralnej krakowskiej”.zabytki historia 1  Wcześniej w tym miejscu stał stary drewniano-ziemny gród, który w czasie wojny polsko-krzyżackiej (wiosną 1329 r.) został zdobyty przez oddział komtura Ottona z Luterbergu. Użyto do tego machin oblężniczych. Podczas walk zginęło wielu obrońców grodu, wśród nich osiemdziesięciu rycerzy. Gród nie spełniał więc wymogów obronnych i kiedy po traktacie pokojowym (1343 r.) z zakonem krzyżackim Kujawy wróciły do Polski, zastąpiono go masywnym zamkiem. Do robót budowlanych przystąpiono dopiero po uregulowaniu stosunków własnościowych – aktem z 2 lutego 1347 roku dobra arcybiskupów gnieźnieńskich w strefie jeziora Przedeckiego przeszły na własność królewską. Historycy zakładają, że prace budowlane rozpoczęły się niemal natychmiast, a zostały ukończone przed 1360 r. Prawdopodobnie kazimierzowskie zamki kujawskie wymurował kolejno jeden wędrowny warsztat budowlany, który przybył do Przedcza po zakończeniu prac w Bydgoszczy i Kruszwicy.
zabytki historia 2  Powstał okazały zamek. Wzgórze zamkowe sięgało południowym stokiem niemal do brzegu jeziora. Miało pierwotnie kształt kolisty o średnicy wynoszącej u podstawy 90 metrów. Zamek był murowany, a wokół niego stały drewniane domy, razem tworząc miasteczko otoczone murem obronnym, wysokim na około 11 metrów. Wejście do miasta było możliwe przez murowaną bramę i znajdujący się przed nią most zwodzony, wykonany z dębowych bali. Zamek mieścił się w obrębie murów. Do jego wschodniej ściany przylegała okrągła wieża, o średnicy 7,5 m, pokryta białym tynkiem, przez co już w 1613 roku opisano ją jako białą. Wieża była typową budowlą ostatecznej obrony, w której w razie zdobycia zamku, wybrana grupa jego mieszkańców mogła szukać schronienia i kontynuować walkę do czasu nadejścia odsieczy. W podziemnym lochu wieży mieściło się więzienie.
zabytki historia 3  Od wieży w kierunku jeziora ciągnął się wysoki mur, na którym co pewną odległość umieszczone były wieżyczki. Całość zabudowań była otoczona fosą, połączoną z jeziorem. Częścią zamku była kaplica, jej fundator Kazimierz Wielki zobowiązał każdorazowego kapelana zamkowego do odprawiania w niej trzech mszy w ciągu tygodnia, co było przestrzegane aż do 1543 r.
  Walory obronne twierdzy nigdy nie zostały wypróbowane w toku wojennych operacji oblężniczych. Jej znaczenie militarne spadło po wygranej przez Polskę wojnie trzynastoletniej z Zakonem (1454-1466). Z chwilą przesunięcia granic państwa do brzegu Bałtyku zamki kujawskie, w tym przedecki, utraciły charakter kluczowych twierdz Królestwa na gorącym pograniczu. Z tej przyczyny zarówno władcy jak i miejscowi starostowie skąpili środków na utrzymanie i modernizację warowni. Ta zaś z biegiem lat popadała w coraz większą ruinę. Już w pierwszej połowie XVI wieku jej mury i zabudowania chyliły się ku upadkowi. Dopiero ścisłe współdziałanie króla Zygmunta Augusta ze starostą Wojciechem Korycińskim umożliwiło odbudowę zamku tak, że odzyskał dawny blask.
zabytki historia 4  Prawdziwa katastrofa dla zamku rozpoczęła się po potopie szwedzkim. Zamek nie remontowany przez dziesiątki lat niszczał. W roku 1766 fosa była zasypana, a mur obwodowy i budynki zamkowe leżały w gruzach. Przetrwała tylko okrągła wieża. Ostatni starosta przedecki Jakub Zygmunt Kretkowski (1774-1793) dbał wyłącznie o przygródek, gdzie stał drewniany browar, stajnia z wozownią i masztelarnią oraz nowo wybudowany parterowy pałac. Po drugim rozbiorze Polski na ruinach zamku, w latach 1824-1828 koloniści niemieccy wznieśli kościół ewangelicki (parafia ewangelicko-augsburska istniała tu w latach 1827-1945). Po drugiej wojnie światowej opuszczoną świątynię przejęła GS “Samopomoc Chłopska”, która ulokowała w niej magazyn zbożowy. Funkcjonował on do 1960 roku. Potem obiekt został przeznaczony na cele kulturalno-oświatowe. W latach 1973-77 został przebudowany na Miejski Dom Kultury. Zakonserwowano przy okazji kamienny fragment muru obronnego od strony jeziora, odsłonięto także loch więzienny. Wieża otrzymała nowy tynk oraz metalowe schody. Od 11 grudnia 1977 r. tym wspaniałym obiektem zarządza Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury.

 

 Kościół pw. Świętej Rodziny

  Kościół w Przedczu prezentuje się imponująco – wielkością i bogatym wystrojem wnętrza przypomina katedrę. Piękne i zadbane jest również jego otoczenie. Świątynia powstała w latach 1904-1909.
zabytki historia 5  Pierwsza wzmianka o parafii przedeckiej pochodzi z 1401 roku, ale domyślać się można, że istniała ona już wcześniej, o czym świadczy m.in. fakt, że istniała tu kaplica zamkowa. Być może pierwszym kościołem parafialnym była drewniana kaplica św. Katarzyny, na terenie folwarku Katarzyna, która w ciągu wieków kilka razy ulegała zniszczeniu, była następnie remontowana, aż w 1824 roku popadła w ruinę i dziesięć lat później została rozebrana
i w drodze licytacji sprzedana na opał. Dwa ołtarze, ambonę i ławki przeniesiono z niej do kościoła parafialnego.
zabytki historia 6  Wiadomo natomiast na pewno, że na początku XV wieku kościołem parafialnym była świątynia, która wznosiła się w miejscu obecnej i miała za patrona św. Mikołaja. Pochodziła prawdopodobnie z połowy XIV wieku. Źródła historyczne niewiele jednak o niej mówią. Znacznie lepiej jest opisany w nich następny kościół wzniesiony na miejscu pierwszego, konsekrowany przez biskupa Stanisława Karnkowskiego w 1577 r. Ten prezentował się okazale. Był wybudowany z cegły, pokryty dachówką, miał dwa wejścia. W wielkim ołtarzu mieścił się obraz patrona parafii, św. Mikołaja, malowany na płótnie. Obok wejścia do zakrystii był drugi ołtarz drewniany z obrazem św. Antoniego, sprowadzony z kościoła św. Katarzyny. W nawach znajdowały się jeszcze dwa ołtarze, jeden był poświęcony św. Annie, drugi Najświętszej Marii Pannie Bolesnej.
  Kościół parafialny mimo swej świetności wymagał pod koniec XIX wieku gruntownego remontu. Inspiratorem tego przedsięwzięcia był ówczesny proboszcz, ks. Ignacy Zbirochowicz. Przypadek jednak sprawił, że losy świątyni potoczyły się inaczej. Za kolejnego proboszcza, ks. Władysława Górzyńskiego, 20 czerwca 1900 roku  ybuchł pożar wywołany uderzeniem pioruna, który zniszczył wieże kościoła oraz sporą część dachu. Wykorzystując ogólny nastrój po tym wypadku, proboszcz zwołał zebranie parafialne i zaproponował budowę nowej świątyni, co miało kosztować 60 000 rubli (bez wyposażenia wnętrz), przy czym część tej sumy – 1218 rubli – już było, gdyż proboszczowi udało się wyegzekwować pieniądze z tytułu ubezpieczenia ogniowego. Parafianie zaakceptowali pomysł budowy nowego kościoła. Wykonanie projektu powierzono Józefowi Dziekońskiemu z Warszawy, twórcy kościoła św. Floriana na Pradze, płacąc mu za to 400 rubli. Pierwszy materiał pod budowę (cztery wagony wapna za sumę 635 rubli) przywieziono za proboszcza Górzyńskiego, jednak budowa ruszyła dopiero w 1904 roku, gdy proboszczem był ks. Józef Ornastowski. Ksiądz Ornastowski zobowiązał się również wybudować w latach 1905-1906 swoim kosztem murowaną plebanię i nie rościć żadnych pretensji do parafian z tytułu związanych z tym kosztów.
zabytki historia 8  Kościół powstawał przy wydatnej pomocy parafian przez 6 lat. Na świątynie użyto m.in. 220 sążni kubicznych kamieni polnych, milion dwieście tysięcy cegły, w tym przeszło 200 tysięcy modelowej, 25 wagonów wapna i 5 wagonów cementu. Uroczystego poświecenia świątyni dokonał 27 czerwca 1909 roku biskup Stanisław Zdzitowiecki.
  Budowla jest wzorowana na kościele Św. Anny w Wilnie, w stylu neogotyckim, z bogato zdobionym wnętrzem. Nawa główna ma 17 metrów wysokości. Ołtarz główny z rzeźbą św. Joachima i św. Anny wykonany jest z drewna. W polu środkowym znajduje się obraz Świętej Rodziny. W kościele są cztery boczne ołtarze, wykonane z drewna, bogato zdobione. Wspaniale prezentuje się również zabytkowa, drewniana ambona z rzeźbami czterech ewangelistów.
zabytki historia 9  Obok kościoła stoi murowana dzwonnica z 1834 roku. W 1918 roku zakupiono za 32 500 zł dzwon (stary został zarekwirowany przez Niemców) o wadze 287 kg. W latach 1969-1989 został odnowiony ołtarz główny. W kościele zainstalowano ogrzewanie promiennikami kwarcowo-halogenowymi.
  Przedecki kościół jest jedyną świątynią na terenie gminy, do niej właśnie uczęszczają mieszkańcy miasta i większości wsi.

 

 

 

Ratusz Miejski

0 ratusz

   Do 1820 roku władze miejskie urzędowały w drewnianym ratuszu przy Nowym Rynku. Obiekt był jednak już tak mocno zniszczony, że zapadła decyzja o jego rozbiórce i budowie nowego, murowanego ratusza. Budowę zakończono w 1826 roku. Ten klasycystyczny obiekt po dziś dzień spełnia swoje funkcje - jest siedzibą władz miasta.

 

 Jatki miejskie

urzad 1

 Jatki miejskie. Pobudowane z inicjatywy władz miejskich w tym samym czasie, co ratusz. Jest to budowla o jednym murze od strony południowej i dziewięciu kolumnach w typie dorobkiem, na których wspiera się dach. W okresie dawniejszym jatki służyły handlarzom do wystawienia towarów (w słowniku Lindego czytamy: ,,Jatki, kramy przekupniów, gdzie mięso, ryby, jaką i insze żywioły przydają"). Według współczesnego nazewnictwa jatki, to coś zbliżonego do hali targowej. Podobne obiekty stawiano w wielu miastach Polski. Miejsca w nich wydzierżawiali sprzedawcy od miasta w drodze publicznej licytacji. W przedeckich jatkach handel odbywał się do 80. lat xx wieku.

 

Remiza OSP

urzad 2

   Remiza wybudowana w latach 1904-1909 w stylu klasycznym, jako odpowiednik ratusza. Jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej w Przedczu została założona w 1984r.

 

Kalendarium dawnej historii Przedcza

1329 – po Wielkanocy, która przypadała na 29 kwietnia, Przedecz najechali Krzyżacy dowodzeni przez Ottona von Luterberga. Gród został zdobyty przy pomocy machin oblężniczych. Podczas walk zginęło 80 „znacznych” obrońców miasta. Przedecz dostał się pod panowanie krzyżackie.

1343 – w Kaliszu zostaje zawarte porozumienie, w wyniku którego Krzyżacy zwrócili Polsce Kujawy. Wkrótce król Kazimierz Wielki utworzył starostwo przedeckie, które wchodził w skład województwa brzesko-kujawskiego. Z dokumentów wiadomo, że w 1489 roku do starostwa należały miejscowości:Rybno, Kobylata, Zalesie, Żarowo, Kamionka, Dziwie, Nowa Wieś, Kłokoczyn, Zbójno, Głogowa, Rogoźno, Łążek i Przedecz (z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że większość z tych miejscowości tworzyła pierwotne starostwo). W wieku XVI doszły jeszcze: Kubłowo, Dąbrowice, Baby, Kopy, Ostrowy, Kłodawa, Długie Kąty, Święta Katarzyna, Arkuszewo, Jasieniec, Niwki, Dobiegniewo, Dąb i Ruda.

1360 – na polecenie króla Kazimierza Wielkiego w Przedczu zostaje wybudowany zamek obronny.

1363 – król Kazimierz Wielki nadał starostwo Stanisławowi Skorupce.

1383 – zamek i miasto Przedecz z całym powiatem zostało nadane Bartoszowi z Wiesenburga, co było wyrazem wdzięczności księcia mazowieckiego Siemowita IV za pomoc udzieloną w walkach o tron po śmierci Ludwika Węgierskiego (1370-1382). Bartosz najeżdżał stąd okoliczne majątki królewskie oraz dobra kościelne. Walki i grabieże ustały po dwóch latach, a w 1398 roku kujawską zdobycz Siemowita wykupił król Władysław Jagiełło.

1401 – pierwsza wzmianka o rzymsko-katolickiej parafii w Przedczu.

1420 – król Władysław Jagiełło potwierdza prawa miejskie dla Przedcza. W tym okresie miasto stanowiło własność królewską na prawie magdeburskim. Jagiełło nadał również prawo do targów cotygodniowych (w poniedziałki) oraz dwóch jarmarków rocznie, trwających przez trzy dni („na Świętą Trójcę i na św. Katarzynę”).

1454 – od tego roku starostwo przedeckie wchodziło w skład uposażenia żon królów: Elżbiety Rakuszanki (żony Kazimierza Jagiellończyka), Barbary Zapolskiej (żony Zygmunta I), Bony Sforzy (żony Zygmunta Starego). Ta ostatnia, już po wyjeździe z Polski, sprawiła, że starostwo przeszło w posiadanie jej ulubieńca, Wojciecha Korycińskiego. Potem starostami kolejno byli: Paweł Borzykowski, Jan Stanisławski, Stanisław Bykowski (za jego panowania miasto najechali Szwedzi oraz miał miejsce wielki pożar). Ostatnim właścicielem starostwa był Jakub Zygmunt Kretkowski, który na mocy postanowień Sejmu z 1773-75 otrzymał starostwo w 50-letnie posiadanie. Kretkowski utrzymał się na starostwie jeszcze po rozbiorach.

1794 – po rozbiorach Polski, Przedecz znalazł się w granicach Prus.

1796 – 28 lipca starostwo zostało przekształcone w pruskądomenę królewską. Przedecz przestał być stolicą powiatu.

1807–1815 – Przedecz w granicach Księstwa Warszawskiego.

1815 – po klęsce Napoleona i Kongresie Wiedeńskim Przedecz znalazła się w granicach Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim.

1823 – Przedecz największym ośrodkiem sukienniczym w powiecie kujawskim. W mieście istniały 23 warsztaty sukiennicze. W kolejnych latach trzykrotnie wzrosła liczba ludności miasta.

1826 – oddany do użytku został ratusz, który – po licznych remontach i przeróbkach – służy mieszkańcom po dziś dzień. Obok ratusza wybudowane zostały jatki miejskie.

1827 – na ruinach zamku koloniści niemieccy wybudowali kościół luterański, ze szczytu „przyklejony” do średniowiecznej baszty, która zachowała się w niezłym stanie.

1831– upadek Powstania Listopadowego zapoczątkował okres stagnacji przemysłowej. Przedecz, pomimo prób ponownego uruchomienia przemysłu, nie wyrósł na miasto porównywalne do Łodzi, ale stał się jednym z najmniejszych miasteczek na Kujawach.

1865 – 10 listopada w Przedczu urodził się Władysław Umiński, znany pisarz, tworzący fantastykę naukową (nazywany często polskim Juliuszem Verne’m), autor książek dla dzieci i młodzieży, publicysta i popularyzator nauki.

1867 – Przedecz, podobnie jak wiele innych miast w Królestwie, został pozbawiony praw miejskich.

1904 – założenie jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej w Przedczu. Prawdopodobnie od razu powstała też orkiestra dęta.

1909 – 27 czerwca miało miejsce uroczyste poświęcenie nowego kościoła pw. Świętej Rodziny. W tym samym roku, po 5 latach budowy, oddana została do użytku remiza strażacka.

1918 – odzyskanie przez Polskę niepodległości. Przedecz powraca do Macierzy. W tym samym roku Jan Kublik organizuje szkołę polską (klasy I – VI) w Przedczu.

1919 – 14 lutego Przedecz odzyskuje prawa miejskie.

1930 – wikariuszem przedeckiej parafii został ks. Stefan Wyszyński, późniejszy kardynał, Prymas Tysiąclecia. Posługę sprawował tu przez ponad rok. Na Jego cześć w 2003 roku nadano imię tutejszemu gimnazjum.

1919–1939 – w okresie międzywojennym miasto liczyło ponad 3500 mieszkańców. Jego mieszkańcy utrzymywali się z rolnictwa oraz rzemiosła. Istniało tu sześć cechów, a najliczniejszy tworzyli szewcy. W mieście stykały się trzy odmienne kultury: Polacy, Niemcy i Żydzi.

1939 – 1945 – okupacja hitlerowska.

1945 – 20 stycznia 1006 pułk strzelców, który wchodził w skład I Frontu Białoruskiego wyzwolił Koło. Następnego dnia wolność odzyskały wszystkie miejscowości powiatu, w tym Przedecz

widok 1